کریزوپراز بلوچستان

بهمن رحیم‌زاده, پریسا هادی‌پناه

 دانشکده علوم زمین، مرکز گوهرشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 

کریزوپراز نوعی کلسدونی است که به دلیل وجود میکرواینکلوژن‌های حاوی نیکل، رنگ سبز جذاب تا سبز مایل به زرد را نشان می‌دهد (ساخانبینسکی و همکاران، 2001). کریزوپراز معمولاً در ارتباط با پریدوتیت‌های سرپانتینیزه یا در داخل آن‌ها یافت می‌شود. این سنگ از طریق رسوب‌گذاری سیال‌های غنی از سیلیس که در شکاف‌ها و حفرات این سنگ‌ها جریان دارند، تشکیل می‌شود (هاتیپ‌اوغلو و یاردیمچی، 2014).

در بلوچستان، جنوب شرقی ایران، کریزوپراز همراه با کانی‌سازی آهن-مس در افیولیت‌هایی که تحت تأثیر سنگ‌های نفوذی تغییر یافته‌اند، یافت می‌شود. کریزوپراز در زون‌های تغییری سیلیسی‌شده میزبانی می‌شود و در برخی موارد دارای کیفیت گوهرین است. نویسندگان حدود 10 کیلوگرم ماده خام جمع‌آوری کردند و 15 قطعه به‌صورت کابوشون‌هایی با ابعاد 2 × 2 سانتی‌متر تا 4 × 5 سانتی‌متر تراش و صیقل داده شدند. نمونه‌ها از نظر گوهرشناسی در مرکز گوهرشناسی دانشگاه شهید بهشتی مورد بررسی قرار گرفتند و مقاطع نازک پتروگرافیکی از کریزوپراز نیز تهیه شد.

ماهیت شکننده ماده خام و وجود رگه‌هایی حاوی اکسیدهای آهن، رس و سایر مواد اپی‌ژنتیک، فرآیند صیقل‌دهی نمونه‌ها را دشوار کرد و چند نمونه در این فرآیند شکستند. کابوشون‌ها مات و سبز تیره بودند، با سختی موهس 6.5 تا 7. شاخص شکست نور (به‌دست‌آمده با روش نقطه‌ای) 1.54 و میانگین چگالی هیدروستاتیکی 2.58 بود. هیچ‌کدام از نمونه‌ها در برابر فیلتر رنگی چلسی واکنشی نشان ندادند و در برابر اشعه‌های UV موج بلند و کوتاه بی‌اثر بودند. در مقاطع نازک کریزوپراز، اینکلوژن‌های کریستال کوارتز، کانی‌های مات، تجمعات شعاعی کوارتز و رگچه‌های کوارتز با ساختار شانه‌ای مشاهده شد.کانی‌های کلسیت، کلریت، اپیدوت و اکسیدهای فلزی نیز در مطالعات پتروگرافیکی شناسایی شدند.

طیف‌های رامان کریزوپراز بلوچستان با کریزوپراز ترکیه و کوارتز رنگی سبز (هاتیپ‌اوغلو و همکاران، 2011) مقایسه شد. همان‌طور که در شکل نشان داده شده است، هر سه ماده پیک‌های مشابهی در حدود 460، 200 و 122 سانتی‌متر⁻¹ نشان دادند. ویژگی‌های رامان مشابه به α-کوارتز نسبت داده شده‌اند (ژیلت و همکاران، 1990). پیک رامان در 460 سانتی‌متر⁻¹ و پیک اضافی در 498 سانتی‌متر⁻¹ که تنها در کریزوپراز ترکیه مشاهده شد، به جایگزینی سیلیسیم با کاتیون‌های دیگر نسبت داده می‌شود (هاتیپ‌اوغلو و همکاران، 2011). کریزوپراز در ذخایر بلوچستان به مقدار قابل‌توجهی وجود دارد، اما نیاز به مطالعات بیشتری است تا مشخص شود آیا مقدار کافی از این ماده با کیفیت گوهرین برای تولید تجاری در دسترس است یا خیر.

منابع

Gillet, P., Le Cléac’h, A. & Madon, M. 1990. High-temperature Raman spectroscopy of SiO2 and GeO2 polymorphs: Anharmonicity and thermodynamic properties at high-temperatures. Journal of Geophysical Research

Hatipoğlu, M. & Yardımcı, Y. 2014. Optical and cathodoluminescence investigations of the green microcrystalline (chrysoprase) quartz. Journal of Luminescence and Applications

Hatipoğlu, M., Ören, U. & Kibici, Y. 2011. Micro-Raman spectroscopy of gem-quality chrysoprase from the Biga–Çanakkale region of Turkey. Journal of African Earth Sciences, 61(4),

Sachanbiński, M., Janeczek, J., Platonov, A. & Rietmeijer, F.J.M. 2001. The origin of colour of chrysoprase from Szklary (Poland) and Sarykul Boldy (Kazakhstan). Neues Jahrbuch für Mineralogie, Abhandlungen, 177(1), 61–76,

کریزوپراز بلوچستان

بهمن رحیم‌زاده, پریسا هادی‌پناه

 دانشکده علوم زمین، مرکز گوهرشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 

کریزوپراز نوعی کلسدونی است که به دلیل وجود میکرواینکلوژن‌های حاوی نیکل، رنگ سبز جذاب تا سبز مایل به زرد را نشان می‌دهد (ساخانبینسکی و همکاران، 2001). کریزوپراز معمولاً در ارتباط با پریدوتیت‌های سرپانتینیزه یا در داخل آن‌ها یافت می‌شود. این سنگ از طریق رسوب‌گذاری سیال‌های غنی از سیلیس که در شکاف‌ها و حفرات این سنگ‌ها جریان دارند، تشکیل می‌شود (هاتیپ‌اوغلو و یاردیمچی، 2014).

در بلوچستان، جنوب شرقی ایران، کریزوپراز همراه با کانی‌سازی آهن-مس در افیولیت‌هایی که تحت تأثیر سنگ‌های نفوذی تغییر یافته‌اند، یافت می‌شود. کریزوپراز در زون‌های تغییری سیلیسی‌شده میزبانی می‌شود و در برخی موارد دارای کیفیت گوهرین است. نویسندگان حدود 10 کیلوگرم ماده خام جمع‌آوری کردند و 15 قطعه به‌صورت کابوشون‌هایی با ابعاد 2 × 2 سانتی‌متر تا 4 × 5 سانتی‌متر تراش و صیقل داده شدند. نمونه‌ها از نظر گوهرشناسی در مرکز گوهرشناسی دانشگاه شهید بهشتی مورد بررسی قرار گرفتند و مقاطع نازک پتروگرافیکی از کریزوپراز نیز تهیه شد.

ماهیت شکننده ماده خام و وجود رگه‌هایی حاوی اکسیدهای آهن، رس و سایر مواد اپی‌ژنتیک، فرآیند صیقل‌دهی نمونه‌ها را دشوار کرد و چند نمونه در این فرآیند شکستند. کابوشون‌ها مات و سبز تیره بودند، با سختی موهس 6.5 تا 7. شاخص شکست نور (به‌دست‌آمده با روش نقطه‌ای) 1.54 و میانگین چگالی هیدروستاتیکی 2.58 بود. هیچ‌کدام از نمونه‌ها در برابر فیلتر رنگی چلسی واکنشی نشان ندادند و در برابر اشعه‌های UV موج بلند و کوتاه بی‌اثر بودند. در مقاطع نازک کریزوپراز، اینکلوژن‌های کریستال کوارتز، کانی‌های مات، تجمعات شعاعی کوارتز و رگچه‌های کوارتز با ساختار شانه‌ای مشاهده شد.کانی‌های کلسیت، کلریت، اپیدوت و اکسیدهای فلزی نیز در مطالعات پتروگرافیکی شناسایی شدند.

طیف‌های رامان کریزوپراز بلوچستان با کریزوپراز ترکیه و کوارتز رنگی سبز (هاتیپ‌اوغلو و همکاران، 2011) مقایسه شد. همان‌طور که در شکل نشان داده شده است، هر سه ماده پیک‌های مشابهی در حدود 460، 200 و 122 سانتی‌متر⁻¹ نشان دادند. ویژگی‌های رامان مشابه به α-کوارتز نسبت داده شده‌اند (ژیلت و همکاران، 1990). پیک رامان در 460 سانتی‌متر⁻¹ و پیک اضافی در 498 سانتی‌متر⁻¹ که تنها در کریزوپراز ترکیه مشاهده شد، به جایگزینی سیلیسیم با کاتیون‌های دیگر نسبت داده می‌شود (هاتیپ‌اوغلو و همکاران، 2011). کریزوپراز در ذخایر بلوچستان به مقدار قابل‌توجهی وجود دارد، اما نیاز به مطالعات بیشتری است تا مشخص شود آیا مقدار کافی از این ماده با کیفیت گوهرین برای تولید تجاری در دسترس است یا خیر.

منابع

Gillet, P., Le Cléac’h, A. & Madon, M. 1990. High-temperature Raman spectroscopy of SiO2 and GeO2 polymorphs: Anharmonicity and thermodynamic properties at high-temperatures. Journal of Geophysical Research

Hatipoğlu, M. & Yardımcı, Y. 2014. Optical and cathodoluminescence investigations of the green microcrystalline (chrysoprase) quartz. Journal of Luminescence and Applications

Hatipoğlu, M., Ören, U. & Kibici, Y. 2011. Micro-Raman spectroscopy of gem-quality chrysoprase from the Biga–Çanakkale region of Turkey. Journal of African Earth Sciences, 61(4),

Sachanbiński, M., Janeczek, J., Platonov, A. & Rietmeijer, F.J.M. 2001. The origin of colour of chrysoprase from Szklary (Poland) and Sarykul Boldy (Kazakhstan). Neues Jahrbuch für Mineralogie, Abhandlungen, 177(1), 61–76,