کرندوم یکی از کانیهای اکسیدی مهم و از گروه هماتیت است که با فرمول شیمیایی Al₂O₃ شناخته میشود. این کانی به عنوان یکی از سختترین مواد طبیعی پس از الماس، در مقیاس سختی موس عدد ۹ را به خود اختصاص داده و به همین دلیل هم در صنعت و هم در جواهرسازی کاربرد فراوان دارد.
کرندوم در دستگاه بلوری هگزاگونال (ششوجهی) متبلور میشود و معمولاً به شکل بلورهای دوهرمی، منشوری یا رومبوهدرال دیده میشود. این کانی میتواند به صورت تودهای، دانهای یا به شکل بلورهای مجزا یافت شود. برخلاف بسیاری از کانیها، رخ مشخصی ندارد اما دارای جداشدگی در سه جهت است و شکست آن صدفی تا ناصاف میباشد.
از نظر فیزیکی، کرندوم دارای سختی ۹ در مقیاس موهس، جلای شیشهای تا الماسی (Adamantine to Vitrous)، رنگ خاکه بیرنگ و چگالی ویژهای بین ۳٫۹۵ تا ۴٫۱۰ است. این کانی بسیار سخت و شکننده بوده و شکست آن معمولاً ناصاف یا صدفی است. سیستم نوری کرندوم یکمحوری است و خاصیت پلئوکروئیسم در آن مشاهده نمیشود.
کرندوم دارای نقطه ذوب بسیار بالا، حدود ۲۰۴۴ درجه سانتیگراد است و در برابر حرارت ذوبناپذیر محسوب میشود. برخی از نمونههای آن ممکن است در زیر نور فرابنفش (UV) درخشش یا فسفرسانس از خود نشان دهند.
رنگ طبیعی کرندوم معمولاً خاکستری یا بیرنگ است، اما وجود ناخالصیهای فلزی در ترکیب آن باعث ایجاد رنگهای متنوعی میشود. اگر در ترکیب کرندوم عنصر کروم وجود داشته باشد، رنگ آن قرمز شده و با نام یاقوت قرمز یا روبی شناخته میشود. در صورتی که کرندوم دارای رنگهای دیگر مانند آبی، سبز، زرد یا صورتی باشد، با نام سافایر شناخته میشود.
به دلیل سختی بالا، کرندوم علاوه بر کاربردهای تزئینی در صنعت جواهرسازی، در صنایع مختلف برای ساخت مواد ساینده، ابزار برش و انواع سنبادههای صنعتی نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
سنگ مادر کرندوم
سنگ مادر کرندوم به سنگهایی گفته میشود که این کانی درون آنها شکل میگیرد و رشد میکند. کرندوم که همان اکسید آلومینیوم (Al₂O₃) است، در شرایط خاص زمینشناسی و در محیطهای غنی از آلومینیوم و فقیر از سیلیس تشکیل میشود. این شرایط معمولاً در سنگهای دگرگونی با دمای بالا و فشار متوسط تا زیاد وجود دارد.
مهمترین سنگهای مادر کرندوم عبارتاند از مرمر (ماربل)، شیست و گنیس. این سنگها در اثر دگرگونی سنگهای رسوبی آلومینیومدار مانند بوکسیت یا شیلها به وجود میآیند. وقتی این سنگها تحت فشار و حرارت زیاد در اعماق زمین قرار میگیرند، عناصر موجود در آنها دوباره آرایش یافته و بلورهای کرندوم را تشکیل میدهند. در برخی موارد، کرندوم میتواند در سنگهای آذرین خاصی مانند سینیت، نفلین سینیت یا بازالتهای آلومینیومدار نیز تشکیل شود، هرچند این نوع پیدایش کمتر رایج است.
پس از تشکیل در سنگ مادر، فرایندهای هوازدگی و فرسایش ممکن است باعث آزاد شدن بلورهای کرندوم از سنگ میزبان شوند. این بلورها سپس در بستر رودخانهها تجمع مییابند و به صورت رسوبات آبرفتی (پلاسر) یافت میشوند؛ جایی که بیشتر یاقوتها و سافایرهای جواهری از آن استخراج میشوند.
نتیجه گیری
سنگهای دگرگونی آلومینیومدار مانند مرمر، شیست و گنیس مهمترین سنگهای مادر کرندوم هستند.
سنگهای آذرین قلیایی مانند بازالت و نفلین سینیت نیز میتوانند میزبان این کانی باشند.
کرندوم معمولاً در محیطهایی با مقدار کم سیلیس و **فراوانی آلومینیوم تشکیل میشود.