عقیق‌های فردوس

دکتر بهمن رحیم‌زاده و پریسا حدی‌پناه

دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

عقیق (Agate) پیشینه‌ای طولانی در استفاده در اشیای مذهبی، فرهنگی و هنری ایران دارد. یکی از شناخته‌شده‌ترین مناطق کشور در تولید انواع مختلف عقیق، شهرستان فردوس در استان خراسان جنوبی است. به‌طور کلی، عقیق‌های فردوس در بخش شمالی بلوک لوت، که یکی از زیرزون‌های ریزقاره ایران مرکزی محسوب می‌شود، یافت می‌شوند؛ جایی که این عقیق‌ها در سنگ‌های آتشفشانی پالئوژن جای‌گیر شده‌اند (خاکزاد و همکاران. 2021)  سیلیس مورد نیاز برای تشکیل این عقیق‌ها از فرایند دِویتریفیکاسیون (تبلور ثانویه) شیشه‌های موجود در خاکستر و توف آتشفشانی (عمدتاً با ترکیب آندزیتی) منشأ گرفته است.

اگرچه ذخایر عقیق فردوس پراکنده و نسبتاً کوچک‌اند و تاکنون اکتشاف سیستماتیکی بر روی آن‌ها انجام نشده، اما (قربانی و قربانی.2020) بیان کرده‌اند که رگه‌های حامل عقیق ممکن است تا ژرفای ۱۰ متری ادامه یابند. با این حال، استخراج عقیق در اعماق بیشتر اقتصادی نیست، زیرا سختی بالای سنگ درون‌گیر، فرآیند استخراج را بسیار دشوار می‌سازد؛ به‌ویژه با توجه به این‌که ابزارهای مورد استفاده در این منطقه عمدتاً ساده و دستی‌اند (Salimi & Renfro, 2019). یکی از رخدادهای عقیق فردوس، در منطقه چاه حاجی، در حدود ۱۰۰۰ کیلوگرم ذخیره قابل استخراج برآورد شده است (قربانی و قربانی، 2020).

الگوهای اصلی در عقیق‌های فردوس شامل نواربندی و خوشه‌ای (مانند الگوهای پستانی‌شکل) هستند، اگرچه برخی نمونه‌ها الگوهای سوزنی یا جعبه‌ای‌شکل نیز نشان می‌دهند. ژئودهای عقیقی معمولاً حاوی دروزی کوارتز هستند، اما اندازه آن‌ها غالباً برای کاربردهای جواهری کوچک است (قربانی و قربانی، 2020). به‌طور کلی، عقیق‌های پرمانند (Plume) و خزه‌ای (Moss) از نظر ارزش جواهری، اهمیت بیشتری دارند. عقیق‌های پرمانند دارای الگوهایی شبیه پر یا دود هستند که گاهی بر اساس رنگ‌های فصلی مانند پاییز، زمستان و بهار طبقه‌بندی می‌شوند. از سوی دیگر، عقیق‌های خزه‌ای دارای الگوهای دندریتیک با رنگ غالباً سیاه هستند.

بلورهای دمانتوئید کوه بلقیس، همراه با دیوپتاز بر روی زمینه‌ای از مرمر که با لایه‌ای از لیمونیت پوشیده شده‌اند. زون‌بندی هم‌مرکز بر روی بلور ترک‌خورده (نمونه‌ای به ابعاد ۶ × ۴ سانتی‌متر) به‌وضوح قابل مشاهده است.

طیف رنگی گسترده‌ای در عقیق‌های فردوس دیده می‌شود که شامل رنگ‌های سفید/شیری، صورتی، قرمز، نارنجی، زرد، آبی، سبز، بنفش، قهوه‌ای و دودی است. این رنگ‌ها و الگوهای پیچیده حاصل وجود ناخالصی‌ها و درون‌گیرهای معدنی هستند. اورانیوم و توریم عامل ایجاد رنگ‌های دودی‌اند، در حالی‌که نیکل و مس موجب رنگ‌های آبی می‌شوند (خاکزاد و همکاران. 2021). همچنین، اکسید منگنز (پیرولوزیت) الگوهای دندریتیک تیره را ایجاد می‌کند و اکسیدها یا هیدروکسیدهای آهن مانند هماتیت، گوتیت و لیمونیت رنگ‌های قرمز، نارنجی، زرد و قهوه‌ای را به وجود می‌آورند (Pabian & Zarins, 1994). به‌طور معمول، عقیق‌های فردوس دارای جلای چرب‌مانند، شفافیت از نیمه‌شفاف تا کدر، سختی ۶٫۲ تا ۷ در مقیاس موس، وزن مخصوص ۲٫۵ تا ۲٫۶ و ضریب شکست حدود ۱٫۵ هستند (Schumann, 1993).

برای این مطالعه، چند نمونه از عقیق فردوس برای تراش جواهرگونه انتخاب شدند. این نمونه‌ها به اشکال مختلف کابوشن، از جمله مربعی، بیضوی، گرد و مستطیلی تراش داده شدند. در این نمونه‌ها، رنگ‌های متنوع، الگوهای پیچیده و فاقد شکستگی مشاهده گردید. تراش کابوشن، موجب افزایش جلوه رنگ، الگو و جلای ظاهری نمونه‌ها شد.

بلورهای دمانتوئید کوه بلقیس، همراه با دیوپتاز بر روی زمینه‌ای از مرمر که با لایه‌ای از لیمونیت پوشیده شده‌اند. زون‌بندی هم‌مرکز بر روی بلور ترک‌خورده (نمونه‌ای به ابعاد ۶ × ۴ سانتی‌متر) به‌وضوح قابل مشاهده است.

منابع

قربانی، م. و قربانی، م. (۲۰۲۰). *گوهرسنگ‌های ایران و خاورمیانه*. نشر آریان زمین، تهران، ایران، ۵۳۱ صفحه.

خاکزاد، ح.، رهگشای، م. و قاضی، ج.م. (۲۰۲۱). ویژگی‌های زمین‌شناسی و زایشی عقیق‌های منطقه فردوس (خراسان جنوبی). نشریه پتروژنی، ۱۲(۴۵)، ۴۱–۶۲.

Pabian, R.K. & Zarins, A. (1994). Banded Agates: Origins and Inclusions. دانشگاه نبراسکا، لینکلن، ایالات متحده، ۳۲ صفحه.

Salimi, M.M. & Renfro, N. (2019). Gem News International: Plume agate from Iran. Gems & Gemology, 55(2), 278–279.

Schumann, W. (1993). Handbook of Rocks, Minerals, and Gemstones. Houghton Mifflin Co., بوستون و نیویورک، ایالات متحده، ۳۸۰ صفحه.

عقیق‌های فردوس

دکتر بهمن رحیم‌زاده و پریسا حدی‌پناه

دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

عقیق (Agate) پیشینه‌ای طولانی در استفاده در اشیای مذهبی، فرهنگی و هنری ایران دارد. یکی از شناخته‌شده‌ترین مناطق کشور در تولید انواع مختلف عقیق، شهرستان فردوس در استان خراسان جنوبی است. به‌طور کلی، عقیق‌های فردوس در بخش شمالی بلوک لوت، که یکی از زیرزون‌های ریزقاره ایران مرکزی محسوب می‌شود، یافت می‌شوند؛ جایی که این عقیق‌ها در سنگ‌های آتشفشانی پالئوژن جای‌گیر شده‌اند (خاکزاد و همکاران. 2021)  سیلیس مورد نیاز برای تشکیل این عقیق‌ها از فرایند دِویتریفیکاسیون (تبلور ثانویه) شیشه‌های موجود در خاکستر و توف آتشفشانی (عمدتاً با ترکیب آندزیتی) منشأ گرفته است.

اگرچه ذخایر عقیق فردوس پراکنده و نسبتاً کوچک‌اند و تاکنون اکتشاف سیستماتیکی بر روی آن‌ها انجام نشده، اما (قربانی و قربانی.2020) بیان کرده‌اند که رگه‌های حامل عقیق ممکن است تا ژرفای ۱۰ متری ادامه یابند. با این حال، استخراج عقیق در اعماق بیشتر اقتصادی نیست، زیرا سختی بالای سنگ درون‌گیر، فرآیند استخراج را بسیار دشوار می‌سازد؛ به‌ویژه با توجه به این‌که ابزارهای مورد استفاده در این منطقه عمدتاً ساده و دستی‌اند (Salimi & Renfro, 2019). یکی از رخدادهای عقیق فردوس، در منطقه چاه حاجی، در حدود ۱۰۰۰ کیلوگرم ذخیره قابل استخراج برآورد شده است (قربانی و قربانی، 2020).

الگوهای اصلی در عقیق‌های فردوس شامل نواربندی و خوشه‌ای (مانند الگوهای پستانی‌شکل) هستند، اگرچه برخی نمونه‌ها الگوهای سوزنی یا جعبه‌ای‌شکل نیز نشان می‌دهند. ژئودهای عقیقی معمولاً حاوی دروزی کوارتز هستند، اما اندازه آن‌ها غالباً برای کاربردهای جواهری کوچک است (قربانی و قربانی، 2020). به‌طور کلی، عقیق‌های پرمانند (Plume) و خزه‌ای (Moss) از نظر ارزش جواهری، اهمیت بیشتری دارند. عقیق‌های پرمانند دارای الگوهایی شبیه پر یا دود هستند که گاهی بر اساس رنگ‌های فصلی مانند پاییز، زمستان و بهار طبقه‌بندی می‌شوند. از سوی دیگر، عقیق‌های خزه‌ای دارای الگوهای دندریتیک با رنگ غالباً سیاه هستند.

بلورهای دمانتوئید کوه بلقیس، همراه با دیوپتاز بر روی زمینه‌ای از مرمر که با لایه‌ای از لیمونیت پوشیده شده‌اند. زون‌بندی هم‌مرکز بر روی بلور ترک‌خورده (نمونه‌ای به ابعاد ۶ × ۴ سانتی‌متر) به‌وضوح قابل مشاهده است.

طیف رنگی گسترده‌ای در عقیق‌های فردوس دیده می‌شود که شامل رنگ‌های سفید/شیری، صورتی، قرمز، نارنجی، زرد، آبی، سبز، بنفش، قهوه‌ای و دودی است. این رنگ‌ها و الگوهای پیچیده حاصل وجود ناخالصی‌ها و درون‌گیرهای معدنی هستند. اورانیوم و توریم عامل ایجاد رنگ‌های دودی‌اند، در حالی‌که نیکل و مس موجب رنگ‌های آبی می‌شوند (خاکزاد و همکاران. 2021). همچنین، اکسید منگنز (پیرولوزیت) الگوهای دندریتیک تیره را ایجاد می‌کند و اکسیدها یا هیدروکسیدهای آهن مانند هماتیت، گوتیت و لیمونیت رنگ‌های قرمز، نارنجی، زرد و قهوه‌ای را به وجود می‌آورند (Pabian & Zarins, 1994). به‌طور معمول، عقیق‌های فردوس دارای جلای چرب‌مانند، شفافیت از نیمه‌شفاف تا کدر، سختی ۶٫۲ تا ۷ در مقیاس موس، وزن مخصوص ۲٫۵ تا ۲٫۶ و ضریب شکست حدود ۱٫۵ هستند (Schumann, 1993).

برای این مطالعه، چند نمونه از عقیق فردوس برای تراش جواهرگونه انتخاب شدند. این نمونه‌ها به اشکال مختلف کابوشن، از جمله مربعی، بیضوی، گرد و مستطیلی تراش داده شدند. در این نمونه‌ها، رنگ‌های متنوع، الگوهای پیچیده و فاقد شکستگی مشاهده گردید. تراش کابوشن، موجب افزایش جلوه رنگ، الگو و جلای ظاهری نمونه‌ها شد.

بلورهای دمانتوئید کوه بلقیس، همراه با دیوپتاز بر روی زمینه‌ای از مرمر که با لایه‌ای از لیمونیت پوشیده شده‌اند. زون‌بندی هم‌مرکز بر روی بلور ترک‌خورده (نمونه‌ای به ابعاد ۶ × ۴ سانتی‌متر) به‌وضوح قابل مشاهده است.

منابع

قربانی، م. و قربانی، م. (۲۰۲۰). *گوهرسنگ‌های ایران و خاورمیانه*. نشر آریان زمین، تهران، ایران، ۵۳۱ صفحه.

خاکزاد، ح.، رهگشای، م. و قاضی، ج.م. (۲۰۲۱). ویژگی‌های زمین‌شناسی و زایشی عقیق‌های منطقه فردوس (خراسان جنوبی). نشریه پتروژنی، ۱۲(۴۵)، ۴۱–۶۲.

Pabian, R.K. & Zarins, A. (1994). Banded Agates: Origins and Inclusions. دانشگاه نبراسکا، لینکلن، ایالات متحده، ۳۲ صفحه.

Salimi, M.M. & Renfro, N. (2019). Gem News International: Plume agate from Iran. Gems & Gemology, 55(2), 278–279.

Schumann, W. (1993). Handbook of Rocks, Minerals, and Gemstones. Houghton Mifflin Co., بوستون و نیویورک، ایالات متحده، ۳۸۰ صفحه.