تورمالین، یکی از جذابترین و رنگارنگترین گوهرهای طبیعت، نهتنها به دلیل طیف گسترده رنگهایش، بلکه به خاطر دنیای پیچیده و شگفتانگیز درونش مورد توجه گوهرشناسان و علاقهمندان به سنگهای قیمتی قرار دارد. ویژگیهای میکروسکوپی تورمالین، مانند اینکلوژنهای معدنی، لولههای رشد، و ساختارهای مایع، داستانهایی از منشأ زمینشناختی و فرآیندهای تشکیل این گوهر را روایت میکنند.
تورمالین یک ابرگروه کانی بوروسیلیکات با ساختار بلوری مثلثی و تنوع گستردهای در ترکیبات شیمیایی است. این کانی معمولاً بهصورت بلورهای منشوری کشیده با مقطع عرضی مثلثی شکل میگیرد و اغلب زونبندی رنگی مشخصی دارد. این زونبندی نتیجه تغییرات در محلول مغذی است که تورمالین از آن متبلور میشود. به دلیل تنوع شیمیایی، بیش از ۴۰ گونه کانی تورمالین تاکنون شناسایی شدهاند.
اگرچه تورمالین کانی نسبتاً رایجی است، اما بهصورت فراوان یافت نمیشود (لندن، ۲۰۰۸). تورمالینهای با کیفیت گوهری اغلب از گونه آلبیتی غنی از لیتیوم هستند که در پگماتیتهای گرانیتی، جایی که عناصری مانند بور و لیتیوم متمرکز شدهاند، تشکیل میشوند. این کانی همچنین در سنگهای دگرگونی مانند مرمرها و شیستها یافت میشود، اما بسیاری از این تورمالینها (مانند شورل یا دراویت) برای استفاده بهعنوان گوهر مناسب نیستند. منابع مهم تورمالین شامل برزیل، ایالات متحده، ماداگاسکار، نیجریه، و موزامبیک هستند. ارزشمندترین نوع تورمالین، گونه سبز تا آبی حاوی مس است که در تجارت به نام «تورمالین پارایبا» شناخته میشود و اولین بار در ایالت پارایبا برزیل کشف شد (فریچ و همکاران، ۱۹۹۰). امروزه این تورمالینهای حاوی مس در موزامبیک و نیجریه نیز استخراج میشوند.
بررسی تورمالینهای گوهری با میکروسکوپ اغلب لولههای رشد را آشکار میکند. این لولهها در اثر وقفههای موضعی در رشد بلور ایجاد میشوند و میتوانند توخالی یا پرشده با مایع باشند. این ویژگیها گاهی بهعنوان موانع رشد شناخته میشوند. اگر این لولهها بهاندازه کافی متراکم و منظم باشند، در تورمالینهای تراشخورده بهصورت کابوشون اثر چشمگربهای ایجاد میکنند. اینکلوژنهای معدنی جامد، که بازتابدهنده محیط تشکیل تورمالین هستند، نیز در این گوهر دیده میشوند. تورمالینهای آلبیتی در پگماتیتها ممکن است حاوی کانیهایی مانند لپیدولیت، فلدسپار، زیرکن، یا پیروکلر باشند. تورمالینهای دگرگونی ممکن است شامل گرافیت یا آپاتیت باشند. همچنین، تورمالین گاهی بهعنوان اینکلوژن در کانیهای پگماتیتی مانند بریل، کوارتز، میکا، یا اسپودومن مشاهده میشود. اینکلوژنهای مایع نیز در تورمالینهای گوهری رایج هستند و وقتی ساختاری نخی یا مو مانند دارند، «تریشیت» نامیده میشوند. برخی از اینها اینکلوژنهای سهفازی (شامل مایع، گاز، و جامد) هستند. در تورمالینهای حرارتدیده، اینکلوژنهای مایع ممکن است پاره شوند و شکستگیهایی ایجاد کنند که با روغن یا رزین پر میشوند تا مخفی شوند.
تورمالینهای صورتی گاهی با تابشدهی برای تقویت رنگشان بهسازی میشوند، و تورمالینهای آبی و سبز ممکن است با حرارتدهی در دمای پایین بهبود یابند یا روشنتر شوند. این بهسازیها معمولاً غیرقابلتشخیص هستند.
تورمالین در طیف رنگی بینظیری یافت میشود. اینکلوژنهای محبوس در این گوهرها به همان اندازه شگفتانگیز هستند و برای هر گوهرشناسی که آنها را با میکروسکوپ بررسی میکند، جذابیت خاصی دارند.
منبع: GIA.edu