اسپینل افغانستان

مقدمه

از دوران باستان، استان بدخشان در شمال شرقی افغانستان به دلیل ذخایر سنگ‌های قیمتی خود، به‌ویژه معادن لاجورد در نزدیکی سَرِ سنگ در دره کوکچه، شناخته شده است. منطقه بدخشان در گذشته گستره‌ای وسیع‌تر داشت و بخش‌های زیادی از تاجیکستان امروزی را در بر می‌گرفت. این منطقه به دلیل اسپینل‌هایی که برای قرن‌ها به‌عنوان «یاقوت بالاس» شناخته می‌شدند، شهرت داشت. نام «بالاس» از واژه پارسی باستانی «بدخش» گرفته شده که به این منطقه در دوران امپراتوری ساسانی اشاره دارد. بیشتر این اسپینل‌ها از کوه کُهِ لال (امروزه در تاجیکستان و نزدیک به مرز افغانستان) استخراج می‌شدند و هنوز هم از مهم‌ترین گوهرهای قرمز مایل به صورتی تا قرمز در تاریخ به شمار می‌روند. نمونه‌های معروف این اسپینل‌ها شامل «یاقوت شاهزاده سیاه» (حدود 140 قیراط) که در تاج امپراتوری بریتانیا جای گرفته، «یاقوت تیمور» (361 قیراط) که بخشی از جواهرات سلطنتی بریتانیا است، اسپینل هوپ (50.13 قیراط) که در سال 2015 در حراجی بونامز به قیمت 1.47 میلیون دلار فروخته شد، و گردنبند اسپینل امپراتوری مغول که در سال 2011 در حراجی کریستیز به قیمت 4.5 میلیون فرانک سوئیس به فروش رفت، می‌شوند.

ویژگی‌های گوهرشناختی اسپینل‌های بدخشان 

اخیراً آزمایشگاه گوهرشناسی سوئیس (SSEF) مجموعه‌ای از اسپینل‌های تراش‌خورده از بدخشان را با وزن 1.6 تا 4.7 قیراط و رنگ‌های متنوع از بنفش تا قرمز مورد بررسی قرار داده است. این سنگ‌ها که به‌صورت شفاف تراش خورده‌اند، دارای رنگ‌های جذابی از بنفش تا قرمز مایل به صورتی و قرمز هستند. طیف‌های جذبی در محدوده فرابنفش و مرئی این اسپینل‌ها نشان‌دهنده تغییرات غلظت عناصر رنگی (کروموفورها) در آن‌هاست (شکل 2). اسپینل‌های بنفش تا ارغوانی عمدتاً تحت تأثیر آهن (باندهای Fe²⁺ و Fe³⁺) هستند، در حالی که سنگ‌های قرمز مایل به صورتی و قرمز علاوه بر آهن، باندهای وسیع مرتبط با کروم و وانادیوم را نشان می‌دهند. این تفاوت در واکنش به نور فرابنفش نیز منعکس می‌شود: سنگ‌های بنفش تا ارغوانی فلورسانس سبز (مرتبط با مقادیر ناچیز منگنز) و سنگ‌های قرمز مایل به صورتی و قرمز فلورسانس قرمز (ناشی از کروم) از خود نشان می‌دهند.

   طیف‌های جذبی در محدوده فرابنفش و مرئی اسپینل‌های بررسی‌شده از بدخشان، افغانستان.

تحلیل‌های شیمیایی این نمونه‌ها با استفاده از طیف‌سنجی فلورسانس اشعه ایکس با پراکندگی انرژی (EDXRF) نشان داد که اسپینل‌های قرمز و قرمز مایل به صورتی دارای نسبت کروم به وانادیوم (Cr/V) حدود 1:1 تا 2:1 و نسبت آهن به کروم (Fe/Cr) حدود 10 هستند. در مقابل، نمونه‌های بنفش تا ارغوانی دارای نسبت Cr/V بین 25:1 تا 40:1 و نسبت Fe/Cr بین 1300:1 تا 4000:1 بودند. این تفاوت‌های شیمیایی به شناسایی دقیق‌تر منشأ و ویژگی‌های رنگی این اسپینل‌ها کمک می‌کند.

پیشینه تاریخی و اهمیت تجاری 

اسپینل‌های بدخشان به دلیل رنگ‌های جذاب و شفافیت استثنایی خود از دیرباز مورد توجه بوده‌اند. این سنگ‌ها که در گذشته اغلب با یاقوت سرخ اشتباه گرفته می‌شدند، به دلیل سختی بالا (7.5 تا 8 در مقیاس موهس) و درخشندگی مناسب، گزینه‌ای ایده‌آل برای استفاده در جواهرات هستند. کشف مداوم اسپینل‌های باکیفیت در بدخشان، به‌ویژه در نزدیکی معادن لاجورد سَرِ سنگ، بر اهمیت این منطقه به‌عنوان یکی از مراکز کلیدی استخراج سنگ‌های قیمتی تأکید می‌کند.

مجموعه‌ای از اسپینل‌های تراش‌خورده از بدخشان، افغانستان، با رنگ‌های بنفش تا قرمز و وزن‌های 1.6 تا 4.7 قیراط.SSEF

نتیجه‌گیری 

اسپینل‌های بدخشان با رنگ‌های متنوع از بنفش تا قرمز و ویژگی‌های شیمیایی و طیفی متمایز، جایگاه ویژه‌ای در بازار سنگ‌های قیمتی دارند. تحلیل‌های پیشرفته گوهرشناختی، مانند طیف‌سنجی رامان، UV-Vis و EDXRF، امکان شناسایی دقیق منشأ و ویژگی‌های این سنگ‌ها را فراهم کرده است. این اسپینل‌ها نه‌تنها به دلیل زیبایی و کمیابی، بلکه به دلیل اهمیت تاریخی و فرهنگی خود در منطقه بدخشان، از ارزش بالایی برخوردارند.

 

منابع

– Belley, P. M., & Palke, A. C. (2021). Purple gem spinel from Vietnam and Afghanistan: Comparison of trace element chemistry, cause of colour, and inclusions. *Gems & Gemology*, 57(3), 228–238.

– Boehm, E. W. (2017). Gem Notes: Purple spinel from Badakhshan, Afghanistan. *Journal of Gemmology*, 35(8), 694–697.

– Bowersox, G. W., & Chamberlin, B. E. (1995). *Gemstones of Afghanistan*. Geoscience Press, Tucson, USA.

– Haensel, S., Lhuaamporn, T., Seneewong-Na-Ayutthaya, M., & Suphan, C. (2021). Update on purple spinel from Afghanistan. *Journal of Gemmology*, 37(7), 678–680.

– Lhuaamporn, T., Haensel, S., Seneewong-Na-Ayutthaya, M., & Suphan, C. (2022). Characteristics of purple spinel from Badakhshan, Afghanistan. *Abstract Proceedings of the 7th GIT Conference*, Thailand, 97–99.

– Pardieu, V. (2022). Dispatches from Afghanistan with Vincent Pardieu; part I-III. *AGTA*, https://agta.org/dispatches-from-afghanistan-with-vincent-pardieu-ii-food-poisoning-lapis-deposits/ [](https://www.ssef.ch/de/spinel-from-afghanistan/)

 

 

اسپینل افغانستان

مقدمه

از دوران باستان، استان بدخشان در شمال شرقی افغانستان به دلیل ذخایر سنگ‌های قیمتی خود، به‌ویژه معادن لاجورد در نزدیکی سَرِ سنگ در دره کوکچه، شناخته شده است. منطقه بدخشان در گذشته گستره‌ای وسیع‌تر داشت و بخش‌های زیادی از تاجیکستان امروزی را در بر می‌گرفت. این منطقه به دلیل اسپینل‌هایی که برای قرن‌ها به‌عنوان «یاقوت بالاس» شناخته می‌شدند، شهرت داشت. نام «بالاس» از واژه پارسی باستانی «بدخش» گرفته شده که به این منطقه در دوران امپراتوری ساسانی اشاره دارد. بیشتر این اسپینل‌ها از کوه کُهِ لال (امروزه در تاجیکستان و نزدیک به مرز افغانستان) استخراج می‌شدند و هنوز هم از مهم‌ترین گوهرهای قرمز مایل به صورتی تا قرمز در تاریخ به شمار می‌روند. نمونه‌های معروف این اسپینل‌ها شامل «یاقوت شاهزاده سیاه» (حدود 140 قیراط) که در تاج امپراتوری بریتانیا جای گرفته، «یاقوت تیمور» (361 قیراط) که بخشی از جواهرات سلطنتی بریتانیا است، اسپینل هوپ (50.13 قیراط) که در سال 2015 در حراجی بونامز به قیمت 1.47 میلیون دلار فروخته شد، و گردنبند اسپینل امپراتوری مغول که در سال 2011 در حراجی کریستیز به قیمت 4.5 میلیون فرانک سوئیس به فروش رفت، می‌شوند.

ویژگی‌های گوهرشناختی اسپینل‌های بدخشان 

اخیراً آزمایشگاه گوهرشناسی سوئیس (SSEF) مجموعه‌ای از اسپینل‌های تراش‌خورده از بدخشان را با وزن 1.6 تا 4.7 قیراط و رنگ‌های متنوع از بنفش تا قرمز مورد بررسی قرار داده است. این سنگ‌ها که به‌صورت شفاف تراش خورده‌اند، دارای رنگ‌های جذابی از بنفش تا قرمز مایل به صورتی و قرمز هستند. طیف‌های جذبی در محدوده فرابنفش و مرئی این اسپینل‌ها نشان‌دهنده تغییرات غلظت عناصر رنگی (کروموفورها) در آن‌هاست (شکل 2). اسپینل‌های بنفش تا ارغوانی عمدتاً تحت تأثیر آهن (باندهای Fe²⁺ و Fe³⁺) هستند، در حالی که سنگ‌های قرمز مایل به صورتی و قرمز علاوه بر آهن، باندهای وسیع مرتبط با کروم و وانادیوم را نشان می‌دهند. این تفاوت در واکنش به نور فرابنفش نیز منعکس می‌شود: سنگ‌های بنفش تا ارغوانی فلورسانس سبز (مرتبط با مقادیر ناچیز منگنز) و سنگ‌های قرمز مایل به صورتی و قرمز فلورسانس قرمز (ناشی از کروم) از خود نشان می‌دهند.

   طیف‌های جذبی در محدوده فرابنفش و مرئی اسپینل‌های بررسی‌شده از بدخشان، افغانستان.

تحلیل‌های شیمیایی این نمونه‌ها با استفاده از طیف‌سنجی فلورسانس اشعه ایکس با پراکندگی انرژی (EDXRF) نشان داد که اسپینل‌های قرمز و قرمز مایل به صورتی دارای نسبت کروم به وانادیوم (Cr/V) حدود 1:1 تا 2:1 و نسبت آهن به کروم (Fe/Cr) حدود 10 هستند. در مقابل، نمونه‌های بنفش تا ارغوانی دارای نسبت Cr/V بین 25:1 تا 40:1 و نسبت Fe/Cr بین 1300:1 تا 4000:1 بودند. این تفاوت‌های شیمیایی به شناسایی دقیق‌تر منشأ و ویژگی‌های رنگی این اسپینل‌ها کمک می‌کند.

پیشینه تاریخی و اهمیت تجاری 

اسپینل‌های بدخشان به دلیل رنگ‌های جذاب و شفافیت استثنایی خود از دیرباز مورد توجه بوده‌اند. این سنگ‌ها که در گذشته اغلب با یاقوت سرخ اشتباه گرفته می‌شدند، به دلیل سختی بالا (7.5 تا 8 در مقیاس موهس) و درخشندگی مناسب، گزینه‌ای ایده‌آل برای استفاده در جواهرات هستند. کشف مداوم اسپینل‌های باکیفیت در بدخشان، به‌ویژه در نزدیکی معادن لاجورد سَرِ سنگ، بر اهمیت این منطقه به‌عنوان یکی از مراکز کلیدی استخراج سنگ‌های قیمتی تأکید می‌کند.

مجموعه‌ای از اسپینل‌های تراش‌خورده از بدخشان، افغانستان، با رنگ‌های بنفش تا قرمز و وزن‌های 1.6 تا 4.7 قیراط.SSEF

نتیجه‌گیری 

اسپینل‌های بدخشان با رنگ‌های متنوع از بنفش تا قرمز و ویژگی‌های شیمیایی و طیفی متمایز، جایگاه ویژه‌ای در بازار سنگ‌های قیمتی دارند. تحلیل‌های پیشرفته گوهرشناختی، مانند طیف‌سنجی رامان، UV-Vis و EDXRF، امکان شناسایی دقیق منشأ و ویژگی‌های این سنگ‌ها را فراهم کرده است. این اسپینل‌ها نه‌تنها به دلیل زیبایی و کمیابی، بلکه به دلیل اهمیت تاریخی و فرهنگی خود در منطقه بدخشان، از ارزش بالایی برخوردارند.

 

منابع

– Belley, P. M., & Palke, A. C. (2021). Purple gem spinel from Vietnam and Afghanistan: Comparison of trace element chemistry, cause of colour, and inclusions. *Gems & Gemology*, 57(3), 228–238.

– Boehm, E. W. (2017). Gem Notes: Purple spinel from Badakhshan, Afghanistan. *Journal of Gemmology*, 35(8), 694–697.

– Bowersox, G. W., & Chamberlin, B. E. (1995). *Gemstones of Afghanistan*. Geoscience Press, Tucson, USA.

– Haensel, S., Lhuaamporn, T., Seneewong-Na-Ayutthaya, M., & Suphan, C. (2021). Update on purple spinel from Afghanistan. *Journal of Gemmology*, 37(7), 678–680.

– Lhuaamporn, T., Haensel, S., Seneewong-Na-Ayutthaya, M., & Suphan, C. (2022). Characteristics of purple spinel from Badakhshan, Afghanistan. *Abstract Proceedings of the 7th GIT Conference*, Thailand, 97–99.

– Pardieu, V. (2022). Dispatches from Afghanistan with Vincent Pardieu; part I-III. *AGTA*, https://agta.org/dispatches-from-afghanistan-with-vincent-pardieu-ii-food-poisoning-lapis-deposits/ [](https://www.ssef.ch/de/spinel-from-afghanistan/)