کانی رودونیت

بهمن رحیم‌زاده، پریسا هادی‌پناه

 مرکز گوهرشناسی و گروه منابع معدنی و آب‌های زیرزمینی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

رودونیت یک سیلیکات کلسیم-منگنز (CaMn3Mn[Si5O15]) است که در رسوبات منگنز دگرگون‌شده و برخی رگه‌های معدنی هیدروترمال یافت می‌شود (باوئر، 1990). در اکثر معادن منگنز ایران (مانند جنوب مشهد و کردستان شمالی)، رودونیت به مقدار کم همراه با سایر کانی‌های حاوی منگنز یافت می‌شود. با این حال، تاکنون گزارشی از وجود رودونیت با کیفیت گوهرین به مقدار قابل‌توجه منتشر نشده بود. در تابستان 2016، رگه‌ای از رودونیت همراه با رخداد سنگ معدن منگنز در مجموعه افیولیتی فانوج (یا فنوج) در جنوب ایران کشف شد. در اینجا، ویژگی‌ها و خواص این ماده شرح داده می‌شود.

رودونیت به دو قطعه (هر کدام 5 × 12 سانتی‌متر) برش داده شده تا کیفیت ماده نشان داده شود. عکس از ب. رحیم‌زاده

افیولیت، بقایای لیتوسفر اقیانوسی است که در اثر حرکات تکتونیکی صفحه‌ای به حاشیه‌های قاره‌ای رانده شده است. مجموعه افیولیتی فانوج شامل سنگ‌های اولترامافیک و مافیک مختلف، گاهی با واحدهای نازک رادیولاریت، است (سپیدبار و همکاران، 2020). سنگ معدن منگنز معمولاً در توالی رسوبی مجاور واحدهای رادیولاریت در سطوح بالایی افیولیت رخ می‌دهد و با رگه‌های رودونیت همراه است. این رگه‌ها اغلب نازک (کمتر از 20 سانتی‌متر عرض) و تا طول 10 متر هستند. بیشتر رودونیت‌ها فرسایش یافته و از رسوبات ثانویه نزدیک جمع‌آوری شده‌اند. قطعاتی از رودونیت با وزن تا 50 کیلوگرم یافت شده است.

پتانسیل گوهرین اکثر رودونیت‌ها نسبتاً پایین است و برش آن‌ها به ارزیابی کیفیت رنگ و توانایی صیقل‌پذیری کمک می‌کند. تاکنون 200 کیلوگرم رودونیت فرآوری شده و به صدها حکاکی و سنگ صیقلی تبدیل شده است. برخی از رودونیت‌ها در صنایع دستی ایرانی، همراه با فلزات گرانبها، پارچه یا مینا استفاده می‌شوند. حکاکی و صیقل‌دهی انجام‌شده تاکنون روی رودونیت جنوب ایران نشان می‌دهد که این ماده پتانسیل خوبی برای استفاده به‌عنوان گوهر و اشیاء هنری دارد.

رودونیت ایرانی به کابوشون‌هایی با اشکال مختلف (اینجا 1.2–3.0 سانتی‌متر عرض) تراش داده شده است. عکس از بهنام زاهر

خواص گوهرشناسی شش نمونه صیقلی رودونیت در مرکز گوهرشناسی دانشگاه شهید بهشتی بررسی شد. سنگ‌ها با ابعاد 1.2 × 1.5 سانتی‌متر تا 2.5 × 3.2 سانتی‌متر، عمدتاً صورتی با نواحی زرد-صورتی و زرد و رگه‌های سیاه برجسته بودند. شاخص شکست نور (RI) بین 1.733 تا 1.734 بود که با رودونیت از وال مالنکو، ایتالیا (RI = 1.73؛ دیلا و همکاران، 2014) قابل مقایسه است. چگالی هیدروستاتیکی (SG) بین 3.4 تا 3.7 بود. طیف‌سنجی رامان پیک‌هایی در 256، 381، 663، 883 و 998 سانتی‌متر⁻¹ نشان داد که مشابه طیف‌های مرجع رودونیت و مواد وال مالنکو است (دیلا و همکاران، 2014).

طیف رامان یک نمونه معمولی رودونیت

منابع

Bauer, J. 1990. Minerals, Rocks and Precious Stones. Aventinum Publishing House, Prague, Czechoslovakia, 207 pp.

Diella, V., Adamo, I. & Bocchio, R. 2014. Gem-qualityrhodonite from Val Malenco (central Alps, Italy). Periodico di Mineralogia, 83(2), 207–221.

Sepidbar, F., Lucci, F., Biabangard, H., Khedr, M.Z. & Jiantang, P. 2020. Geochemistry and tectonic significance of the Fannuj-Maskutan SSZ-type ophiolite (Inner Makran, SE Iran). International Geology Review, published online 27 April, 28 pp.

کانی رودونیت

بهمن رحیم‌زاده، پریسا هادی‌پناه

 مرکز گوهرشناسی و گروه منابع معدنی و آب‌های زیرزمینی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

رودونیت یک سیلیکات کلسیم-منگنز (CaMn3Mn[Si5O15]) است که در رسوبات منگنز دگرگون‌شده و برخی رگه‌های معدنی هیدروترمال یافت می‌شود (باوئر، 1990). در اکثر معادن منگنز ایران (مانند جنوب مشهد و کردستان شمالی)، رودونیت به مقدار کم همراه با سایر کانی‌های حاوی منگنز یافت می‌شود. با این حال، تاکنون گزارشی از وجود رودونیت با کیفیت گوهرین به مقدار قابل‌توجه منتشر نشده بود. در تابستان 2016، رگه‌ای از رودونیت همراه با رخداد سنگ معدن منگنز در مجموعه افیولیتی فانوج (یا فنوج) در جنوب ایران کشف شد. در اینجا، ویژگی‌ها و خواص این ماده شرح داده می‌شود.

رودونیت به دو قطعه (هر کدام 5 × 12 سانتی‌متر) برش داده شده تا کیفیت ماده نشان داده شود. عکس از ب. رحیم‌زاده

افیولیت، بقایای لیتوسفر اقیانوسی است که در اثر حرکات تکتونیکی صفحه‌ای به حاشیه‌های قاره‌ای رانده شده است. مجموعه افیولیتی فانوج شامل سنگ‌های اولترامافیک و مافیک مختلف، گاهی با واحدهای نازک رادیولاریت، است (سپیدبار و همکاران، 2020). سنگ معدن منگنز معمولاً در توالی رسوبی مجاور واحدهای رادیولاریت در سطوح بالایی افیولیت رخ می‌دهد و با رگه‌های رودونیت همراه است. این رگه‌ها اغلب نازک (کمتر از 20 سانتی‌متر عرض) و تا طول 10 متر هستند. بیشتر رودونیت‌ها فرسایش یافته و از رسوبات ثانویه نزدیک جمع‌آوری شده‌اند. قطعاتی از رودونیت با وزن تا 50 کیلوگرم یافت شده است.

پتانسیل گوهرین اکثر رودونیت‌ها نسبتاً پایین است و برش آن‌ها به ارزیابی کیفیت رنگ و توانایی صیقل‌پذیری کمک می‌کند. تاکنون 200 کیلوگرم رودونیت فرآوری شده و به صدها حکاکی و سنگ صیقلی تبدیل شده است. برخی از رودونیت‌ها در صنایع دستی ایرانی، همراه با فلزات گرانبها، پارچه یا مینا استفاده می‌شوند. حکاکی و صیقل‌دهی انجام‌شده تاکنون روی رودونیت جنوب ایران نشان می‌دهد که این ماده پتانسیل خوبی برای استفاده به‌عنوان گوهر و اشیاء هنری دارد.

رودونیت ایرانی به کابوشون‌هایی با اشکال مختلف (اینجا 1.2–3.0 سانتی‌متر عرض) تراش داده شده است. عکس از بهنام زاهر

خواص گوهرشناسی شش نمونه صیقلی رودونیت در مرکز گوهرشناسی دانشگاه شهید بهشتی بررسی شد. سنگ‌ها با ابعاد 1.2 × 1.5 سانتی‌متر تا 2.5 × 3.2 سانتی‌متر، عمدتاً صورتی با نواحی زرد-صورتی و زرد و رگه‌های سیاه برجسته بودند. شاخص شکست نور (RI) بین 1.733 تا 1.734 بود که با رودونیت از وال مالنکو، ایتالیا (RI = 1.73؛ دیلا و همکاران، 2014) قابل مقایسه است. چگالی هیدروستاتیکی (SG) بین 3.4 تا 3.7 بود. طیف‌سنجی رامان پیک‌هایی در 256، 381، 663، 883 و 998 سانتی‌متر⁻¹ نشان داد که مشابه طیف‌های مرجع رودونیت و مواد وال مالنکو است (دیلا و همکاران، 2014).

طیف رامان یک نمونه معمولی رودونیت

منابع

Bauer, J. 1990. Minerals, Rocks and Precious Stones. Aventinum Publishing House, Prague, Czechoslovakia, 207 pp.

Diella, V., Adamo, I. & Bocchio, R. 2014. Gem-qualityrhodonite from Val Malenco (central Alps, Italy). Periodico di Mineralogia, 83(2), 207–221.

Sepidbar, F., Lucci, F., Biabangard, H., Khedr, M.Z. & Jiantang, P. 2020. Geochemistry and tectonic significance of the Fannuj-Maskutan SSZ-type ophiolite (Inner Makran, SE Iran). International Geology Review, published online 27 April, 28 pp.